Dlaczego debatujemy na temat przyszłości Unii Europejskiej?
Witamy!
W lipcu 2003 r. Konwent Europejski definitywnie zakończył swoje prace nad projektem Traktatu Konstytucyjnego. W związku z tym nasz serwis, który cieszył się tak dużym zainteresowaniem w czasie prac tego gremium, zmienia nieco swoją postać. W nowej formule łatwiej będzie skupić Państwu uwagę na wydarzeniach wokół Konferencji Międzyrządowej, rozpoczynającej prace w październiku 2003 r. Dotychczasowe rubryki naszego serwisu będą w dalszym ciągu aktualizowane, z wyjątkiem rubryki „KONWENT”, której bogata zawartość ma charakter archiwalny.
Historia reform Unii Europejskiej
System instytucjonalny Wspólnot Europejskich (WE), ustanowiony początkowo dla sześciu państw członkowskich i znacznie węższego niż obecne spektrum wspólnych polityk, będzie wkrótce musiał sprostać potrzebom wynikającym z największego poszerzenia w historii integracji europejskiej.
Powołana do życia Traktatem o Unii Europejskiej w roku 1992 (TUE, Traktat z Maastricht) Unia Europejska nie dysponuje własnymi instytucjami, funkcjonując oparciu o instytucje Wspólnot Europejskich. System ten tworzą organy zarówno wspólnotowe, jak i krajowe, związane z realizacją zadań i praw wspólnotowych – centralne, terenowe, państwowe i samorządowe, organy władzy prawodawczej, wykonawczej sądowniczej. Stanowią one połączenie modelu federalnego (Komisja Europejska, Parlament Europejski) z konfederacyjnym (Rada UE oraz Rada Europejska). Dzisiejsze filary II i III UE (Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa oraz Wymiar Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych) mają jak dotąd charakter międzyrządowy, podczas gdy współpraca mieszcząca się w ramach trzech dawnych Wspólnot (określanych jako I filar) dysponuje dla realizacji swych zadań zespołem ponadnarodowych instytucji i procedur.
Zasadniczą rolę w przygotowaniu i przeprowadzeniu reform instytucjonalnych Unii Europejskiej odgrywają Konferencje Międzyrządowe (ang. Intergovernmental Conference - IGC), zwoływane przez Prezydencje UE na wniosek jednego z państw członkowskich lub Komisji Europejskiej (KE), decyzją zwykłej większości głosów w Radzie. Stanowią forum negocjacji rządów państw członkowskich w celu wspólnego określenia zmian postanowień traktatowych.
Konferencje lat 50-tych doprowadziły do powstania Traktatów powołujących Wspólnoty. Po ponad 20-letniej przerwie, kolejne były poświęcone zmianom tych Traktatów, reformom instytucji i procedur, dodaniu nowych kompetencji i form współpracy. Szósta z kolei IGC (1996-97), zwołana w celu rewizji TUE, została zakończona w Amsterdamie w roku 1997. Celem Konferencji było doprowadzenie do podniesienia skuteczności instytucji i procedur decyzyjnych, przybliżenie ich obywatelom, umocnienie zdolności działania w sferze polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, a także rozwinięcie polityki wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych (ang. Justice and Home Affairs - JHA). Prace Konferencji pozwoliły na uwspólnotowienie znacznej części tej polityki, a ponadto dokonano podniesienia rangi Parlamentu Europejskiego do organu współdecydującego, rozszerzono stosowanie zasady subsydiarności, umocowano prawa podstawowe i prawa człowieka, a do Traktatu włączono protokół socjalny oraz rozdział poświęcony polityce zatrudnienia.
Konieczność dokonania reformy instytucji europejskich, pozwalającej na ich efektywne funkcjonowanie po poszerzeniu UE na wschód, była powodem zwołania w 2000 r. kolejnej Konferencji Międzyrządowej ws. reform instytucjonalnych, poświęconej zagadnieniom nierozstrzygniętym podczas szczytu w Amsterdamie (zakres decyzji podejmowanych jednomyślnie, kwalifikowaną i zwykłą większością głosów, system ważenia głosów w Radzie UE, skład Komisji Europejskiej, zasady tzw. wzmocnionej współpracy). Konferencja zakończyła się w Nicei przygotowaniem nowego Traktatu.
Postanowienia Traktatu Nicejskiego podpisanego w lutym 2001 roku stworzyły ramy instytucjonalne niezbędne dla poszerzenia UE. Proces negocjacji akcesyjnych w sprawie członkostwa krajów kandydujących z Europy Środkowej i Wschodniej oraz Cypru i Malty postępował więc niezależnie od dalszych reform wewnętrznych Unii. Przygotowanie tych zmian określane jest mianem procesu postnicejskiego, który zakończy się kolejną Konferencją Międzyrządową w sprawie reformy instytucjonalnej, rozpoczynającej się w październiku 2003 r. Jej zwołanie przewidziane zostało już w załączonej do Traktatu z Nicei "Deklaracji w sprawie przyszłości Unii". Deklaracja ta stała się punktem wyjścia debaty, w której aktywną rolę mogły odgrywać nie tylko rządy państw członkowskich, ale także przedstawiciele parlamentów narodowych, społeczeństwa obywatelskiego, kół biznesu, środowisk akademickich itd. Formuła debaty została określona przez Radę Europejską w belgijskim Leaken, gdzie zdecydowano o powołaniu Konwentu w sprawie przyszłości Unii Europejskiej, mającego za zadanie przygotować propozycję projektu Traktatu Konstytucyjnego UE, który posłuży jako podstawa prac Konferencji Międzyrządowej. W obradach Konwentu wyraźnie słyszalny był głos polskich przedstawicieli, którzy wraz z przedstawicielami innych państw przystępujących do UE wzięli aktywny udział w pracach tego gremium.
Konwent Europejski i Konferencja Międzyrządowa
Podczas posiedzenia Rady Europejskiej w Salonikach (20.06.2003) przewodniczący Konwentu Europejskiego Valery Giscard d’Estaing przedstawił projekt Traktatu Konstytucyjnego. Stanowi on ukoronowanie 16 miesięcy prac Konwentu Europejskiego złożonego ze 105 członków reprezentujących: rządy państw członkowskich, parlamenty narodowe, Parlament Europejski i Komisję Europejską, 102 zastępców oraz, w charakterze obserwatorów: sześciu przedstawicieli Komitetu Regionów, trzech przedstawicieli Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego, trzech reprezentantów Europejskich Partnerów Społecznych oraz Rzecznik Praw Obywatelskich. W prace Konwentu zostało włączonych 13 państw kandydujących.
Projekt Traktatu Konstytucyjnego jest rozwiązaniem kompromisowym. Nie ma on wiążącego charakteru, jednak stanowić będzie podstawę prac Konferencji Międzyrządowej. Nowy Traktat Konstytucyjny w myśl jego twórców ma uczynić Unię Europejską bardziej demokratyczną, przejrzystą, lepiej funkcjonującą i bliższą obywatelowi.
Projekt Traktatu Konstytucyjny zaprezentowany przez Konwent Europejski wprowadza wiele jakościowych zmian dotyczących funkcjonowania instytucji i polityk Unii Europejskiej. Za duży krok do przodu należy uznać propozycję Konwentu w sprawie nadania Unii Europejskiej jednolitej osobowości prawnej. Pozwoli to na likwidację podziału na Unię i Wspólnotę oraz umożliwi Unii swobodne działanie na arenie międzynarodowej. Istotne znaczenie ma również decyzja Konwentu o zniesieniu podziału na strukturę filarową, która nie przystaje do wyzwań zmieniającej się Europy i świata.
Ważnym osiągnięciem Traktatu Konstytucyjnego jest rozwiązanie kwestii podziału kompetencji. Dokonano wyraźnego podziału na kompetencje wyłączne Unii, wspólne z państwami członkowskim oraz działania wspomagające, w których Unia wspiera pewne obszary aktywności państw członkowskich.
Konwent podjął się również zadania uproszczenia procedur i instrumentów prawnych. Propozycje Konwentu ograniczające liczbę aktów prawnych do sześciu i ustalające ich hierarchię uczynią acquis communautaire bardziej czytelnym dla obywateli Unii.
Konwent przywiązywał duże znaczenie do roli parlamentów narodowych na poziomie Unii Europejskiej, czego efektem jest wypełnienie treścią zasad subsydiarności i proporcjonalności
Jedną z najważniejszych spraw, z którymi musiał uporać się Konwent, były zagadnienia instytucjonalne. Projekt Traktatu Konstytucyjnego zawiera propozycję utworzenia stanowiska stałego Przewodniczącego Rady Europejskiej, który we współpracy z Przewodniczącym Komisji i w oparciu o prace Rady ds. Ogólnych zapewniałby odpowiednie przygotowanie i kontynuację działań Rady Europejskiej. Jednocześnie Konwent zdecydował o ustanowieniu stanowiska europejskiego Ministra Spraw Zagranicznych. Wspomniany minister łączyłby funkcje Wysokiego Przedstawiciela do spraw WPZiB oraz komisarza do spraw stosunków zewnętrznych oraz przewodziłby posiedzeniom Rady do spraw Stosunków Zewnętrznych i wchodziłby w skład Komisji Europejskiej.
Przedstawienie projektu Traktatu Konstytucyjnego na posiedzeniu Rady Europejskiej oznacza zakończenie rzeczywistych prac Konwentu. Jednakże jego prace potrwają do 15 lipca i będą dotyczyć spraw o charakterze technicznym w części III Traktatu Konstytucyjnego.
Traktat Konstytucyjny w formie przygotowanej przez Konwent będzie stanowił podstawę prac dla Konferencji Międzyrządowej, która przyjmie jego ostateczną wersję. Rada Europejska na posiedzeniu w Salonikach zdecydowała o zwołaniu Konferencji Międzyrządowej w październiku 2003 r. Konferencja ma przygotować ostateczny tekst Traktatu Konstytucyjnego możliwie szybko, jeszcze przed wyborami do Parlamentu Europejskiego w czerwcu 2004 r. Nowe państwa członkowskie będą w pełni uczestniczyć w Konferencji Międzyrządowej, na równych prawach z obecnymi państwami członkowskimi. Turcja, Rumunia i Bułgaria będą posiadać status obserwatora. Podpisanie Traktatu Konstytucyjnego ma nastąpić jak najszybciej po przystąpieniu nowych członków 1 maja 2004 r.